Podstawa prawna certyfikacji w Unii Europejskiej
Od 1 stycznia 2022 roku obowiązuje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/848 z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych. Zastąpiło ono wcześniejsze rozporządzenie (WE) 834/2007 i wprowadza szereg istotnych zmian: zaostrzenie wymagań dotyczących nawozów, nowe zasady dla akwakultury ekologicznej i małych gospodarstw oraz uproszczone procedury certyfikacji dla podmiotów grupowych.
W Polsce wdrożeniem i nadzorem nad systemem certyfikacji zajmuje się Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS), której strona internetowa publikuje aktualny wykaz upoważnionych jednostek certyfikujących.
Kto musi posiadać certyfikat ekologiczny
Certyfikat wymagany jest dla każdego producenta, który:
- wytwarza produkty roślinne lub zwierzęce i chce je sprzedawać z oznaczeniem „ekologiczne" lub odpowiednikami w innych językach,
- przetwarza lub konfekcjonuje produkty ekologiczne,
- importuje produkty ekologiczne z krajów trzecich do UE,
- prowadzi sprzedaż hurtową produktów ekologicznych innych producentów.
Wyjątek stanowią detaliści sprzedający bezpośrednio konsumentom końcowym, którzy nie przetwarzają produktów — ci mogą działać bez certyfikatu pod warunkiem, że kupują produkty wyłącznie od certyfikowanych dostawców i nie przepakowują towarów.
Etap 1 — Wybór jednostki certyfikującej
Producent ma prawo wybrać dowolną jednostkę certyfikującą upoważnioną przez IJHARS. Na początku 2026 roku na liście IJHARS figuruje 9 takich jednostek, w tym między innymi: Centrum Jakości AgroEko, BIOEKSPERT, PNG Sp. z o.o. oraz Polskie Centrum Badań i Certyfikacji. Każda z nich stosuje własny cennik i może specjalizować się w określonych sektorach (uprawy polowe, warzywa, przetwórstwo, hodowla zwierząt).
Przy wyborze warto zwrócić uwagę na:
- doświadczenie jednostki w certyfikowaniu podobnych podmiotów,
- czas oczekiwania na przeprowadzenie pierwszej kontroli,
- wysokość rocznych opłat i ewentualne koszty dodatkowych kontroli,
- możliwość obsługi eksportu (niektóre jednostki mają akredytacje uznawane przez kraje trzecie).
Etap 2 — Złożenie wniosku i zawarcie umowy
Po wyborze jednostki certyfikującej producent składa wniosek o objęcie nadzorem. Do wniosku załącza się standardowe dokumenty:
- mapy działek lub lokalizacje pól z podaniem ich powierzchni,
- oświadczenie o dotychczasowym stosowaniu środków chemicznych na certyfikowanych polach,
- plan produkcji na najbliższy sezon,
- dokumenty rejestracyjne firmy lub wpis do ewidencji rolnej.
Po pozytywnej weryfikacji wniosku podpisywana jest umowa o certyfikację, a producent zostaje formalnie objęty nadzorem. Od tego momentu obowiązuje go zakaz stosowania niedozwolonych środków i konieczność prowadzenia dokumentacji produkcyjnej.
Etap 3 — Okres przestawiania
Przed uzyskaniem certyfikatu dla upraw roślinnych obowiązuje okres przestawiania trwający co do zasady:
- 2 lata dla roślin jednorocznych (warzywa, zboża, strączkowe),
- 3 lata dla roślin wieloletnich (sady, plantacje truskawek, winnice).
W tym czasie gospodarstwo funkcjonuje zgodnie z zasadami produkcji ekologicznej, ale produkty nie mogą być sprzedawane z oznaczeniem „ekologiczne". IJHARS przewiduje możliwość skrócenia okresu przestawiania w uzasadnionych przypadkach — np. gdy pole było od lat nieużytkowane lub używane w produkcji zbliżonej do ekologicznej i istnieje dokumentacja potwierdzająca brak stosowania zakazanych środków.
Etap 4 — Kontrola i wydanie certyfikatu
Pierwsza kontrola przeprowadzana jest z reguły jeszcze w trakcie okresu przestawiania. Inspektor jednostki certyfikującej ocenia:
- spójność zapisów w dokumentacji produkcyjnej ze stanem faktycznym na polu,
- warunki przechowywania i ewentualnego przetwarzania produktów,
- stosowane środki do produkcji (nawozy, preparaty ochronne, nasiona),
- możliwe ryzyko niezamierzonego zanieczyszczenia środkami niedozwolonymi (np. z sąsiednich pól konwencjonalnych).
Inspektor może pobrać próbki gleby lub roślin do badań laboratoryjnych. Pozytywne zakończenie kontroli skutkuje wystawieniem certyfikatu ekologicznego, który jest ważny 12 miesięcy. Producent co roku przechodzi kolejną kontrolę i może ubiegać się o odnowienie certyfikatu.
Logo ekologiczne UE i krajowe oznaczenia
Certyfikowane produkty mogą być znakowane logo UE (zielony liść z gwiazdkami) zgodnie z art. 33 rozporządzenia 2018/848. Znak może być stosowany wyłącznie na produktach, które uzyskały certyfikat — jego nieuprawnione używanie jest wykroczeniem podlegającym sankcjom.
Polska nie posiada aktualnie odrębnego krajowego logo dla produktów ekologicznych jako obowiązkowego oznaczenia — standardem jest logo unijne. Niektóre organizacje producentów (np. zrzeszone w EKOCONNECT czy Koalicji Żywej Ziemi) stosują własne znaki jakości jako dodatkowe oznaczenia dobrowolne, komunikujące wyższe standardy niż minimalne wymagania unijne.
Koszty certyfikacji
Koszt rocznej certyfikacji zależy od wielkości gospodarstwa i rodzaju produkcji. Dla małego gospodarstwa warzywnego (do 5 ha) opłata roczna wynosi zazwyczaj od 800 do 1 800 zł. Dla większych podmiotów i przetwórców koszty są wyższe i mogą sięgać kilku tysięcy złotych rocznie. Część tych kosztów może być finansowana z działań doradczych lub pomocy de minimis, o czym informują Ośrodki Doradztwa Rolniczego.